Ở bài trước, chúng ta đã biết phương sai ngân sách là chênh lệch giữa thực tế và kế hoạch. Nhưng biết chênh lệch bao nhiêu thôi chưa đủ — nhà quản trị cần biết chênh lệch đó đến từ đâu: do giá thay đổi hay do số lượng thay đổi. Bài viết này trình bày công thức phân tích phương sai ngân sách chi tiết, kèm ví dụ số thực tế để bạn áp dụng ngay vào doanh nghiệp của mình.
📋 Mục Lục Bài Viết
Công Thức Tính Phương Sai Ngân Sách
Phương sai tổng (Total Variance) được tính:
Phương sai tổng = Số thực tế − Số dự toán
Để tìm nguyên nhân, phương sai tổng được tách thành hai thành phần:
Phương sai giá (Price/Rate Variance) = (Giá thực tế − Giá dự toán) × Số lượng thực tế
Phương sai lượng (Volume/Quantity Variance) = (Lượng thực tế − Lượng dự toán) × Giá dự toán
Tổng của hai phương sai này bằng đúng phương sai tổng ban đầu.
Phương Sai Giá Và Phương Sai Lượng Khác Nhau Thế Nào?
Phương sai giá phản ánh biến động do đơn giá thay đổi — ví dụ giá nguyên vật liệu tăng, mức lương giờ công tăng, hoặc giá bán thay đổi so với kế hoạch.
Phương sai lượng phản ánh biến động do khối lượng thay đổi — ví dụ sản xuất nhiều/ít hơn kế hoạch, bán được nhiều/ít sản phẩm hơn dự kiến, hoặc dùng nhiều/ít nguyên vật liệu hơn định mức.
Tách được hai thành phần này giúp nhà quản trị biết chính xác nên xử lý ở khâu mua hàng (giá) hay khâu vận hành (lượng).
Ví Dụ Số Thực Tế
Công ty B dự toán mua 1.000 kg nguyên vật liệu với đơn giá 50.000đ/kg (tổng dự toán: 50 triệu đồng). Thực tế công ty mua 1.050 kg với đơn giá 52.000đ/kg (tổng thực tế: 54,6 triệu đồng).
Phương sai tổng = 54,6 triệu − 50 triệu = 4,6 triệu đồng (bất lợi)
Phương sai giá = (52.000 − 50.000) × 1.050 = 2,1 triệu đồng (bất lợi) — do giá nguyên vật liệu tăng
Phương sai lượng = (1.050 − 1.000) × 50.000 = 2,5 triệu đồng (bất lợi) — do dùng nhiều nguyên vật liệu hơn kế hoạch
Kiểm tra: 2,1 triệu + 2,5 triệu = 4,6 triệu đồng, khớp với phương sai tổng. Nhờ vậy, kế toán quản trị biết rằng nguyên nhân đến từ cả giá mua tăng lẫn hao hụt nguyên vật liệu, để đề xuất biện pháp phù hợp cho từng khâu.
Nguyên Nhân Phổ Biến Gây Ra Phương Sai
- Biến động giá thị trường (nguyên vật liệu, nhân công, tỷ giá)
- Thay đổi năng suất, hao hụt sản xuất
- Dự toán ban đầu thiếu chính xác, chưa sát thực tế
- Thay đổi nhu cầu thị trường ảnh hưởng sản lượng bán ra
- Sự cố vận hành: máy hỏng, thiếu nguyên liệu, gián đoạn chuỗi cung ứng
Ứng Dụng Phân Tích Phương Sai Trong Quản Trị Doanh Nghiệp
Phân tích phương sai giá/lượng thường được dùng để: đánh giá hiệu quả bộ phận thu mua (phương sai giá) tách biệt với bộ phận sản xuất (phương sai lượng); làm cơ sở thưởng/phạt theo trách nhiệm quản lý (responsibility accounting); và cải thiện độ chính xác của dự toán ngân sách kỳ sau dựa trên nguyên nhân thực tế đã xác định.
Câu Hỏi Thường Gặp
Phương sai bất lợi luôn là dấu hiệu xấu?
Không hẳn. Ví dụ mua nhiều nguyên vật liệu hơn dự toán để tận dụng chiết khấu số lượng lớn có thể tạo phương sai lượng bất lợi ngắn hạn nhưng lại tiết kiệm chi phí dài hạn. Cần xem xét bối cảnh cụ thể.
Có cần phân tích phương sai cho mọi khoản mục không?
Không bắt buộc. Nên ưu tiên phân tích sâu các khoản mục có phương sai lớn hoặc có tỷ trọng cao trong chi phí/doanh thu, theo nguyên tắc quản lý theo ngoại lệ (management by exception).
Kết Luận
Phân tích phương sai giá và phương sai lượng giúp nhà quản trị đi từ “biết có chênh lệch” đến “hiểu vì sao chênh lệch”, từ đó ra quyết định đúng chỗ. Nếu bạn chưa nắm khái niệm cơ bản, hãy đọc lại bài Phương Sai Ngân Sách Là Gì? trước khi áp dụng công thức trong bài này.
Xem thêm các bài trong chuỗi Kế Toán Quản Trị Từ A Đến Z: Điểm Hòa Vốn Là Gì? và Phân Tích CVP Chuyên Sâu.