VAS 26 – Thông tin về các bên liên quan quy định doanh nghiệp phải công bố những giao dịch và số dư phát sinh với các bên có quan hệ đặc biệt, như công ty mẹ, công ty con, hoặc ban lãnh đạo. Đây là chuẩn mực giúp người đọc báo cáo tài chính – nhà đầu tư, ngân hàng, cơ quan thuế – nhận biết liệu doanh nghiệp có giao dịch nào bị chi phối bởi mối quan hệ thân quen, có thể ảnh hưởng đến giá cả hay lợi nhuận hay không. Nếu bạn mới học kế toán, bài viết này sẽ giúp bạn hiểu VAS 26 một cách đơn giản, dễ áp dụng.
📋 Mục Lục Bài Viết
VAS 26 Là Gì? Mục Đích Của Chuẩn Mực
VAS 26 yêu cầu doanh nghiệp thuyết minh đầy đủ các giao dịch với bên liên quan trên báo cáo tài chính, kể cả khi giao dịch đó không phát sinh dòng tiền (như bảo lãnh, cam kết). Mục đích là đảm bảo tính minh bạch: người đọc BCTC cần biết một khoản doanh thu, chi phí hay công nợ có phải phát sinh từ giao dịch “nội bộ” hay không, vì giá cả trong các giao dịch này đôi khi không phản ánh đúng giá thị trường. Nhờ vậy, nhà đầu tư và cơ quan quản lý tránh bị đánh giá sai về sức khỏe tài chính thực sự của doanh nghiệp.
Ai Được Xem Là Bên Liên Quan?
Theo VAS 26, bên liên quan của một doanh nghiệp bao gồm:
- Công ty mẹ, công ty con, công ty liên kết, cơ sở kinh doanh đồng kiểm soát (liên doanh).
- Thành viên Hội đồng quản trị, Ban Giám đốc, Kế toán trưởng và những người có quyền quản lý, điều hành doanh nghiệp.
- Người thân trong gia đình của những cá nhân trên (vợ/chồng, con, cha mẹ) nếu họ có thể ảnh hưởng hoặc bị ảnh hưởng bởi cá nhân đó trong giao dịch với doanh nghiệp.
- Doanh nghiệp khác do các cá nhân hoặc nhóm người nêu trên nắm quyền kiểm soát hoặc có ảnh hưởng đáng kể.
Doanh Nghiệp Phải Công Bố Những Gì?
Khi có giao dịch với bên liên quan, doanh nghiệp cần thuyết minh trên BCTC các nội dung sau:
- Bản chất mối quan hệ (công ty mẹ, công ty con, thành viên Ban Giám đốc…).
- Loại giao dịch phát sinh: mua/bán hàng hóa, cho vay, bảo lãnh, thuê tài sản, hỗ trợ kỹ thuật…
- Giá trị giao dịch phát sinh trong kỳ báo cáo.
- Số dư còn lại cuối kỳ (khoản phải thu, phải trả với bên liên quan).
- Chính sách xác định giá áp dụng cho giao dịch (theo giá thị trường hay theo thỏa thuận riêng giữa các bên).
Ví Dụ Minh Họa
Công ty A là công ty con của Công ty B. Trong năm 2026, Công ty A bán hàng cho Công ty B với tổng giá trị 500 triệu đồng, thấp hơn giá bán cho khách hàng bên ngoài khoảng 5%. Đến cuối năm, Công ty B còn nợ lại Công ty A 120 triệu đồng chưa thanh toán.
Theo VAS 26, Công ty A phải thuyết minh trên BCTC: mối quan hệ giữa hai bên (công ty con – công ty mẹ), giá trị giao dịch bán hàng 500 triệu đồng, số dư phải thu 120 triệu đồng, và chính sách giá áp dụng (thấp hơn giá thị trường 5% theo thỏa thuận nội bộ). Nhờ thông tin này, người đọc BCTC hiểu rõ vì sao doanh thu bán cho Công ty B có biên lợi nhuận thấp hơn bình thường.
Câu Hỏi Thường Gặp
VAS 26 áp dụng cho doanh nghiệp nào?
VAS 26 áp dụng cho mọi doanh nghiệp lập BCTC theo chuẩn mực kế toán Việt Nam, đặc biệt quan trọng với các tập đoàn có nhiều công ty con, công ty liên kết.
Không công bố thông tin bên liên quan có sao không?
Việc bỏ sót thông tin bên liên quan có thể khiến BCTC bị coi là trình bày chưa trung thực, ảnh hưởng đến ý kiến của kiểm toán viên và niềm tin của nhà đầu tư, ngân hàng khi thẩm định hồ sơ.
Kết Luận
VAS 26 giúp minh bạch hóa các giao dịch nội bộ giữa doanh nghiệp và những bên có quan hệ đặc biệt – một nội dung mà nhà đầu tư, ngân hàng luôn quan tâm khi đọc BCTC. Sau khi nắm được VAS 26, bạn có thể tìm hiểu tiếp VAS 27 – Báo cáo tài chính giữa niên độ để hoàn thiện kiến thức về hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam, hoặc ôn lại VAS 25 – BCTC hợp nhất. Xem thêm toàn bộ chuỗi bài tại chuyên mục Chuẩn Mực Kế Toán VAS.