Khi đọc báo cáo tài chính của một công ty niêm yết, chỉ số EPS (Earnings Per Share – lãi trên cổ phiếu) luôn là con số nhà đầu tư quan tâm hàng đầu. VAS 30 – Lãi trên cổ phiếu quy định cách tính và trình bày chỉ số này sao cho thống nhất giữa các doanh nghiệp, giúp nhà đầu tư so sánh được. Đây cũng là chuẩn mực cuối cùng khép lại bộ 26 chuẩn mực kế toán Việt Nam hiện hành. Bài viết giải thích công thức cơ bản kèm ví dụ số cụ thể, dễ áp dụng.
📋 Mục Lục Bài Viết
VAS 30 Là Gì? Đối Tượng Áp Dụng
VAS 30 quy định nguyên tắc xác định và trình bày lãi trên cổ phiếu – một chỉ số đo lường phần lợi nhuận mà mỗi cổ phiếu phổ thông đang lưu hành tạo ra được. Chuẩn mực này chỉ bắt buộc áp dụng cho công ty cổ phần đại chúng (đã niêm yết hoặc đang chuẩn bị niêm yết, phát hành chứng khoán ra công chúng) – công ty TNHH hay công ty cổ phần chưa đại chúng không bắt buộc trình bày chỉ tiêu này.
VAS 30 yêu cầu trình bày 2 loại EPS trên Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh: lãi cơ bản trên cổ phiếu (Basic EPS) và lãi suy giảm trên cổ phiếu (Diluted EPS).
Công Thức Tính Lãi Cơ Bản Trên Cổ Phiếu (Basic EPS)
Công thức: EPS cơ bản = Lợi nhuận sau thuế phân bổ cho cổ đông sở hữu cổ phiếu phổ thông ÷ Số lượng bình quân gia quyền cổ phiếu phổ thông đang lưu hành trong kỳ.
Ví dụ: Công ty CP ABC có lợi nhuận sau thuế năm 2026 là 20 tỷ đồng. Trong năm, công ty phải trích 2 tỷ đồng cổ tức ưu đãi cho cổ đông ưu đãi (khoản này bị trừ ra trước vì không thuộc về cổ đông phổ thông). Số lượng cổ phiếu phổ thông bình quân lưu hành trong năm là 9 triệu cổ phiếu.
EPS cơ bản = (20 tỷ – 2 tỷ) ÷ 9 triệu cổ phiếu = 18 tỷ ÷ 9.000.000 = 2.000 đồng/cổ phiếu.
Lưu ý: nếu trong năm công ty phát hành thêm cổ phiếu hoặc mua lại cổ phiếu quỹ, số lượng cổ phiếu phải tính bình quân gia quyền theo số ngày lưu hành thực tế, không lấy số cuối kỳ.
Lãi Suy Giảm Trên Cổ Phiếu (Diluted EPS) Là Gì?
EPS suy giảm phản ánh điều gì sẽ xảy ra với EPS nếu tất cả các công cụ có khả năng chuyển đổi thành cổ phiếu phổ thông (trái phiếu chuyển đổi, quyền chọn mua cổ phiếu, chứng quyền…) đều được thực hiện chuyển đổi. Vì số cổ phiếu lưu hành sẽ tăng lên, EPS suy giảm thường thấp hơn EPS cơ bản – do đó có tên gọi “suy giảm”.
Ví dụ tiếp nối: Công ty CP ABC (ở ví dụ trên) có phát hành trái phiếu chuyển đổi, nếu chuyển đổi hết sẽ tạo thêm 1 triệu cổ phiếu phổ thông, đồng thời công ty tiết kiệm được 0,5 tỷ đồng chi phí lãi vay trái phiếu (đã trừ thuế) vì không còn phải trả lãi trái phiếu đó nữa.
EPS suy giảm = (18 tỷ + 0,5 tỷ) ÷ (9 triệu + 1 triệu) = 18,5 tỷ ÷ 10.000.000 = 1.850 đồng/cổ phiếu – thấp hơn mức 2.000 đồng của EPS cơ bản, đúng như bản chất “pha loãng” lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu.
Câu Hỏi Thường Gặp
Công ty chưa niêm yết có cần tính EPS không?
VAS 30 chỉ bắt buộc với công ty đại chúng. Công ty chưa đại chúng có thể tự nguyện trình bày EPS nếu muốn, nhưng không bắt buộc theo chuẩn mực này.
Vì sao EPS suy giảm luôn thấp hơn hoặc bằng EPS cơ bản?
Vì các công cụ chuyển đổi làm tăng số cổ phiếu ở mẫu số nhiều hơn mức tăng lợi nhuận ở tử số (gọi là hiệu ứng “pha loãng”). Nếu một công cụ chuyển đổi làm EPS tăng lên (gọi là “chống pha loãng”), VAS 30 yêu cầu loại công cụ đó ra khỏi tính toán EPS suy giảm.
EPS âm thì trình bày thế nào?
Nếu công ty lỗ, EPS sẽ là số âm và vẫn phải trình bày, không được bỏ qua chỉ tiêu này trên báo cáo tài chính.
Kết Luận
VAS 30 giúp nhà đầu tư có một thước đo lợi nhuận thống nhất trên mỗi cổ phiếu, gồm EPS cơ bản (dựa trên số cổ phiếu thực tế đang lưu hành) và EPS suy giảm (giả định các công cụ chuyển đổi đã thực hiện). Đây cũng là bài cuối cùng khép lại chuỗi bài giới thiệu 26 chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) trên blog – từ VAS 01 (Chuẩn mực chung) đến VAS 30 (Lãi trên cổ phiếu).
Xem lại bài trước trong chuỗi: VAS 29 – Thay đổi chính sách kế toán, ước tính kế toán và các sai sót. Xem toàn bộ chuỗi bài tại chuyên mục Chuẩn Mực Kế Toán VAS.