Ở bài trước, chúng ta đã tìm hiểu IAS 28 áp dụng cho khoản đầu tư có ảnh hưởng đáng kể. Nhưng nếu hai hay nhiều bên cùng nhau kiểm soát một hoạt động – không bên nào có quyền quyết định một mình – thì hạch toán ra sao? Đây là phạm vi của IFRS 11 – Thỏa thuận chung (Joint Arrangements). Chuẩn mực này phân loại thỏa thuận chung thành hai dạng với cách ghi nhận hoàn toàn khác nhau, và việc phân loại đúng ngay từ đầu quyết định toàn bộ cách trình bày trên báo cáo tài chính.
📋 Mục Lục Bài Viết
IFRS 11 Là Gì?
Thỏa thuận chung (joint arrangement) tồn tại khi hai hay nhiều bên có quyền kiểm soát chung (joint control) đối với một hoạt động – nghĩa là mọi quyết định quan trọng đều cần sự đồng thuận của tất cả các bên kiểm soát. IFRS 11 yêu cầu phân loại thỏa thuận chung thành một trong hai dạng: hoạt động chung (joint operation) hoặc liên doanh (joint venture), dựa trên quyền và nghĩa vụ thực tế của các bên, không chỉ dựa vào hình thức pháp lý.
Hai Loại Thỏa Thuận Chung: Khác Nhau Ở Đâu?
Hoạt động chung (Joint Operation): các bên có quyền trực tiếp đối với tài sản và có nghĩa vụ trực tiếp đối với nợ phải trả liên quan đến thỏa thuận. Ví dụ: hai công ty cùng góp vốn xây dựng và vận hành chung một nhà máy, mỗi bên trực tiếp sở hữu một phần tài sản và chịu một phần chi phí theo thỏa thuận.
Liên doanh (Joint Venture): các bên chỉ có quyền đối với tài sản thuần của thỏa thuận (thông qua một pháp nhân riêng), không có quyền trực tiếp lên từng tài sản hay nghĩa vụ riêng lẻ. Ví dụ: hai công ty cùng góp vốn thành lập một công ty liên doanh độc lập để thực hiện dự án, và chỉ sở hữu phần vốn góp trong công ty đó.
Cách Hạch Toán Từng Loại
Đây là điểm quan trọng nhất, vì hai loại thỏa thuận có cách ghi nhận hoàn toàn khác nhau:
- Hoạt động chung: mỗi bên ghi nhận trực tiếp theo tỷ lệ phần mình – phần tài sản, nợ phải trả, doanh thu và chi phí tương ứng với quyền và nghĩa vụ của mình trong thỏa thuận.
- Liên doanh: mỗi bên ghi nhận khoản đầu tư của mình theo phương pháp vốn chủ sở hữu quy định tại IAS 28 – tức là không tách riêng từng tài sản/nợ phải trả, mà ghi nhận một khoản đầu tư duy nhất, điều chỉnh theo phần lãi/lỗ được hưởng mỗi năm.
Ví dụ so sánh: Công ty A và Công ty B cùng góp vốn 50-50 xây một kho lạnh. Nếu thỏa thuận quy định A và B trực tiếp sở hữu 50% tài sản kho lạnh và cùng chịu 50% chi phí vận hành (hoạt động chung) – A ghi nhận 50% giá trị kho lạnh vào tài sản của mình. Nhưng nếu A và B góp vốn qua một công ty liên doanh riêng đứng tên sở hữu kho lạnh (liên doanh) – A chỉ ghi nhận một khoản đầu tư 50% vốn vào công ty đó theo phương pháp vốn chủ sở hữu, không ghi nhận trực tiếp tài sản kho lạnh.
Câu Hỏi Thường Gặp
Làm sao biết một thỏa thuận là hoạt động chung hay liên doanh?
Cần xem xét cấu trúc pháp lý, điều khoản hợp đồng và các yếu tố thực tế khác. Nếu thỏa thuận được thực hiện qua một pháp nhân riêng và pháp nhân đó tự chịu trách nhiệm về tài sản/nợ phải trả của mình, thường được phân loại là liên doanh; ngược lại nếu không qua pháp nhân riêng hoặc hợp đồng quy định các bên trực tiếp chia sẻ tài sản/nghĩa vụ, đó là hoạt động chung.
IFRS 11 có thay thế IAS 31 không?
Đúng, IFRS 11 đã thay thế IAS 31 (chuẩn mực cũ cho phép hợp nhất theo tỷ lệ đối với liên doanh). Theo IFRS 11, phương pháp hợp nhất theo tỷ lệ không còn được áp dụng cho liên doanh – bắt buộc phải dùng phương pháp vốn chủ sở hữu.
VAS có quy định tương đương IFRS 11 không?
VAS 08 quy định về thông tin tài chính liên quan đến vốn góp liên doanh, nhưng cho phép hợp nhất theo tỷ lệ – khác với IFRS 11 chỉ cho phép phương pháp vốn chủ sở hữu đối với liên doanh. Đây là một trong những khoảng cách đáng chú ý khi doanh nghiệp Việt Nam chuyển đổi báo cáo sang IFRS.
Kết Luận
IFRS 11 buộc doanh nghiệp phải nhìn vào bản chất quyền và nghĩa vụ thực tế, thay vì chỉ dựa vào tên gọi hay hình thức pháp lý, để chọn đúng cách hạch toán cho thỏa thuận chung. Nếu bạn chưa đọc bài trước, hãy xem lại IAS 28 – Đầu tư công ty liên kết và liên doanh: Cơ bản 2026 để hiểu rõ hơn về phương pháp vốn chủ sở hữu được nhắc tới ở trên. Xem thêm các chuẩn mực quốc tế khác tại chuyên mục Kế toán quốc tế.