Ở bài trước, chúng ta đã biết phương sai ngân sách là gì và cách phân biệt thuận lợi/bất lợi. Bài này đi sâu hơn: tách một phương sai tổng thành phương sai giá và phương sai lượng để tìm đúng nguyên nhân gây lệch kế hoạch, kèm ví dụ số liệu cụ thể từ một doanh nghiệp sản xuất.
📋 Mục Lục Bài Viết
- Phân Loại Phương Sai Giá Và Phương Sai Lượng
- Ví Dụ Số Liệu: Công Ty ABC Sản Xuất Ghế Gỗ
- Phân Tích Phương Sai Doanh Thu
- Phân Tích Phương Sai Chi Phí Nguyên Vật Liệu Trực Tiếp
- Phân Tích Phương Sai Chi Phí Nhân Công Trực Tiếp
- Phương Sai Chi Phí Sản Xuất Chung
- Ứng Dụng Trong Ra Quyết Định Quản Trị
- Câu Hỏi Thường Gặp
- Kết Luận
Phân Loại Phương Sai Giá Và Phương Sai Lượng
Mỗi phương sai tổng (total variance) đều có thể tách thành hai phần:
Phương sai giá (Price/Rate Variance): chênh lệch do đơn giá thực tế khác đơn giá tiêu chuẩn – giá bán, giá NVL, đơn giá giờ công…
Phương sai lượng (Quantity/Volume/Efficiency Variance): chênh lệch do số lượng thực tế khác số lượng tiêu chuẩn – sản lượng bán, lượng NVL tiêu hao, số giờ công…
Công thức tổng quát:
Phương sai giá = (Đơn giá thực tế − Đơn giá tiêu chuẩn) × Sản lượng/lượng thực tế
Phương sai lượng = (Lượng thực tế − Lượng tiêu chuẩn) × Đơn giá tiêu chuẩn
Ví Dụ Số Liệu: Công Ty ABC Sản Xuất Ghế Gỗ
Công ty ABC dự toán bán 500 ghế trong tháng 9/2026 với giá 1.000.000đ/ghế. Thực tế bán được 480 ghế với giá bình quân 1.050.000đ/ghế.
Phân Tích Phương Sai Doanh Thu
Phương sai doanh thu tổng = Doanh thu thực tế − Doanh thu dự toán = (480 × 1.050.000) − (500 × 1.000.000) = 504.000.000 − 500.000.000 = +4.000.000đ (thuận lợi).
Tách thành hai phần:
• Phương sai giá bán = (1.050.000 − 1.000.000) × 480 = +24.000.000đ (thuận lợi) – do bán được giá cao hơn kế hoạch.
• Phương sai sản lượng = (480 − 500) × 1.000.000 = −20.000.000đ (bất lợi) – do bán thiếu 20 ghế so với kế hoạch.
Kiểm tra: 24.000.000 − 20.000.000 = 4.000.000đ, khớp với phương sai tổng. Nhìn riêng từng phần, ta thấy công ty tăng giá bán thành công nhưng lại bán được ít sản phẩm hơn – đây là thông tin mà con số phương sai tổng một mình không thể hiện được.
Phân Tích Phương Sai Chi Phí Nguyên Vật Liệu Trực Tiếp
Định mức: mỗi ghế cần 2kg gỗ, đơn giá tiêu chuẩn 50.000đ/kg. Với sản lượng thực tế 480 ghế, lượng gỗ tiêu chuẩn cho phép là 480 × 2 = 960kg.
Thực tế công ty đã dùng 1.000kg gỗ với đơn giá thực tế 52.000đ/kg.
• Phương sai giá NVL = (52.000 − 50.000) × 1.000 = +2.000.000đ (bất lợi) – mua gỗ đắt hơn định mức.
• Phương sai lượng NVL = (1.000 − 960) × 50.000 = +2.000.000đ (bất lợi) – dùng nhiều gỗ hơn định mức, có thể do hao hụt hoặc tay nghề công nhân.
Tổng phương sai NVL = 4.000.000đ bất lợi.
Phân Tích Phương Sai Chi Phí Nhân Công Trực Tiếp
Định mức: mỗi ghế cần 1,5 giờ công, đơn giá tiêu chuẩn 40.000đ/giờ. Số giờ tiêu chuẩn cho 480 ghế = 480 × 1,5 = 720 giờ.
Thực tế công nhân làm 750 giờ với đơn giá 42.000đ/giờ.
• Phương sai đơn giá nhân công = (42.000 − 40.000) × 750 = +1.500.000đ (bất lợi) – trả lương/giờ cao hơn định mức, có thể do làm thêm giờ.
• Phương sai năng suất nhân công = (750 − 720) × 40.000 = +1.200.000đ (bất lợi) – công nhân làm chậm hơn định mức 30 giờ.
Tổng phương sai nhân công = 2.700.000đ bất lợi.
Phương Sai Chi Phí Sản Xuất Chung
Với chi phí sản xuất chung, phương sai thường tách thành ba phần: phương sai chi tiêu (chi thực tế khác dự toán linh hoạt), phương sai hiệu suất (dùng nhiều/ít giờ máy, giờ công hơn định mức) và phương sai công suất (sản xuất ít/nhiều hơn công suất theo kế hoạch). Cách tính tương tự nguyên tắc giá – lượng ở trên, chỉ khác ở việc phải tách riêng phần biến phí và định phí sản xuất chung trước khi phân tích.
Ứng Dụng Trong Ra Quyết Định Quản Trị
Việc tách phương sai giá và phương sai lượng giúp quy trách nhiệm đúng bộ phận: phương sai giá NVL thường thuộc trách nhiệm bộ phận mua hàng, còn phương sai lượng NVL thuộc trách nhiệm bộ phận sản xuất. Nhờ vậy, thay vì chỉ báo cáo “chi phí vượt ngân sách 4 triệu”, kế toán quản trị có thể chỉ rõ nguyên nhân đến từ giá mua hay từ hao phí sản xuất, giúp Ban Giám đốc ra quyết định điều chỉnh đúng chỗ.
Câu Hỏi Thường Gặp
Khi nào một phương sai được coi là trọng yếu cần điều tra?
Thường doanh nghiệp đặt ngưỡng theo tỷ lệ phần trăm, ví dụ trên 10% so với định mức, hoặc theo số tuyệt đối, tùy chính sách kiểm soát nội bộ của từng công ty.
Phương sai thuận lợi có luôn luôn là tin tốt?
Không hẳn. Ví dụ phương sai giá NVL thuận lợi do mua nguyên liệu rẻ hơn định mức có thể đi kèm chất lượng thấp hơn, dẫn đến phương sai lượng bất lợi do hao hụt nhiều hơn. Cần xem xét đồng thời cả hai loại phương sai.
Kết Luận
Phân tích phương sai theo giá và theo lượng biến một con số chênh lệch tổng thành thông tin có thể hành động được: biết chính xác lệch ở đâu, do ai, và nên điều chỉnh gì. Đây là kỹ năng cốt lõi của kế toán quản trị sau bước lập dự toán. Xem lại khái niệm cơ bản tại bài Phương Sai Ngân Sách Là Gì?, hoặc các bài khác trong chuỗi tại chuyên mục Kế toán quản trị.