Ở bài trước, chúng ta đã biết chi phí tiêu chuẩn là mức chi phí định mức doanh nghiệp đặt ra trước khi sản xuất. Nhưng chi phí thực tế phát sinh hiếm khi khớp hoàn hảo với con số này. Phần chênh lệch đó gọi là phương sai chi phí tiêu chuẩn (standard cost variance) – công cụ giúp kế toán quản trị phát hiện chỗ nào đang lãng phí, chỗ nào đang làm tốt. Bài viết này trình bày công thức tính phương sai cho ba khoản mục chi phí chính, kèm ví dụ số cụ thể dễ áp dụng.
📋 Mục Lục Bài Viết
Phương Sai Là Gì Và Có Mấy Loại
Phương sai chi phí là chênh lệch giữa chi phí thực tế và chi phí tiêu chuẩn. Có hai loại phương sai chính cho mỗi khoản mục chi phí:
- Phương sai giá (price variance): chênh lệch do đơn giá thực tế khác đơn giá tiêu chuẩn.
- Phương sai lượng/năng suất (quantity/efficiency variance): chênh lệch do lượng sử dụng thực tế khác định mức.
Phương sai âm (thuận lợi) nghĩa là chi phí thực tế thấp hơn tiêu chuẩn – có lợi cho doanh nghiệp. Phương sai dương (bất lợi) nghĩa là chi phí thực tế cao hơn tiêu chuẩn – cần tìm nguyên nhân.
Công Thức Tính Phương Sai Nguyên Vật Liệu Trực Tiếp
Công thức:
- Phương sai giá NVL = (Giá thực tế − Giá tiêu chuẩn) × Lượng thực tế mua
- Phương sai lượng NVL = (Lượng thực tế dùng − Lượng tiêu chuẩn) × Giá tiêu chuẩn
Ví dụ: Công ty X sản xuất 1.000 sản phẩm, định mức 2kg NVL/sản phẩm với giá tiêu chuẩn 50.000đ/kg. Thực tế dùng 2.100kg với giá mua 48.000đ/kg.
- Phương sai giá = (48.000 − 50.000) × 2.100 = −4.200.000đ (thuận lợi, mua rẻ hơn dự kiến)
- Phương sai lượng = (2.100 − 2.000) × 50.000 = 5.000.000đ (bất lợi, dùng nhiều hơn định mức 100kg)
Công Thức Tính Phương Sai Nhân Công Trực Tiếp
Công thức:
- Phương sai giá nhân công = (Đơn giá thực tế − Đơn giá tiêu chuẩn) × Giờ công thực tế
- Phương sai năng suất = (Giờ công thực tế − Giờ công tiêu chuẩn) × Đơn giá tiêu chuẩn
Ví dụ: Định mức 0,5 giờ công/sản phẩm, đơn giá tiêu chuẩn 60.000đ/giờ. Thực tế 1.000 sản phẩm dùng 520 giờ công với đơn giá 62.000đ/giờ.
- Phương sai giá = (62.000 − 60.000) × 520 = 1.040.000đ (bất lợi, trả lương cao hơn định mức)
- Phương sai năng suất = (520 − 500) × 60.000 = 1.200.000đ (bất lợi, làm chậm hơn định mức 20 giờ)
Công Thức Tính Phương Sai Chi Phí Sản Xuất Chung
Với chi phí sản xuất chung (SXC), doanh nghiệp thường tách thành hai phần:
- Phương sai chi tiêu (spending variance): chi phí SXC thực tế phát sinh so với chi phí SXC dự toán theo mức hoạt động thực tế.
- Phương sai hiệu suất/khối lượng (efficiency/volume variance): chênh lệch do mức hoạt động thực tế khác mức hoạt động dùng để lập định mức phân bổ.
Cách tính chi tiết phụ thuộc phương pháp phân bổ SXC (theo giờ máy, giờ công…) doanh nghiệp đang áp dụng – nguyên tắc chung vẫn là so sánh chi phí thực tế với chi phí được phép chi theo định mức ở đúng mức sản lượng đạt được.
Đọc Hiểu Phương Sai Để Ra Quyết Định
Phương sai thuận lợi không phải lúc nào cũng tốt. Ví dụ trên: mua NVL giá rẻ hơn (thuận lợi 4,2 triệu) nhưng lại khiến lượng dùng tăng (bất lợi 5 triệu) – có thể do NVL giá rẻ chất lượng kém, hao hụt nhiều hơn. Kế toán quản trị cần xem xét đồng thời phương sai giá và phương sai lượng, đối chiếu với bộ phận mua hàng và sản xuất để tìm nguyên nhân gốc rễ, thay vì chỉ nhìn con số tổng.
Câu Hỏi Thường Gặp
Phương sai thuận lợi (favorable) có phải luôn tốt cho doanh nghiệp?
Không hẳn. Phương sai thuận lợi ở một khoản mục đôi khi kéo theo phương sai bất lợi ở khoản mục khác (như ví dụ mua NVL rẻ nhưng hao hụt nhiều). Cần phân tích đồng thời nhiều loại phương sai trước khi kết luận.
Doanh nghiệp nhỏ có cần phân tích phương sai chi tiết không?
Doanh nghiệp nhỏ vẫn nên theo dõi ít nhất phương sai giá và phương sai lượng cho khoản mục chi phí lớn nhất (thường là NVL), vì đây là cách rẻ và nhanh nhất để phát hiện lãng phí mà không cần hệ thống ERP phức tạp.
Kết Luận
Phân tích phương sai chi phí tiêu chuẩn giúp doanh nghiệp biết chính xác chi phí lệch ở đâu – do giá hay do lượng – để có hành động đúng thay vì cắt giảm chi phí một cách cảm tính. Nếu chưa nắm khái niệm chi phí tiêu chuẩn, bạn có thể đọc lại bài Chi Phí Tiêu Chuẩn Là Gì? Khái Niệm Cơ Bản Cho Người Mới. Xem thêm các bài khác trong chuỗi tại chuyên mục Kế Toán Quản Trị.