Doanh nghiệp nên tự làm một bộ phận, một bán thành phẩm hay một dịch vụ, hay mua ngoài từ nhà cung cấp cho nhanh và gọn? Đó chính là quyết định make or buy – một trong những bài toán quen thuộc nhất của kế toán quản trị. Nhiều người chỉ so sánh “giá thành tự làm” với “giá mua” rồi chọn bên rẻ hơn, nhưng cách so sánh này rất dễ sai. Bài viết này giải thích khái niệm, chỉ ra chi phí nào thật sự cần so sánh và minh họa bằng một ví dụ nhỏ, số liệu tròn để người mới dễ nắm.
📋 Mục Lục Bài Viết
Quyết Định Make or Buy Là Gì?
Make or Buy (tự làm hay mua ngoài) là quyết định lựa chọn giữa việc tự sản xuất một bộ phận, chi tiết, bán thành phẩm hoặc tự thực hiện một dịch vụ bằng nguồn lực của doanh nghiệp, với việc mua ngoài / thuê ngoài (outsourcing) từ nhà cung cấp.
Một vài ví dụ đời thường:
- Xưởng bánh tự làm hộp giấy đựng bánh hay đặt mua hộp in sẵn?
- Công ty tự làm dịch vụ kế toán, lương hay thuê công ty dịch vụ?
- Nhà máy tự đúc linh kiện hay mua linh kiện từ đối tác?
Nguyên tắc cốt lõi: chỉ so sánh những chi phí thay đổi theo quyết định (gọi là chi phí phù hợp hay chi phí liên quan). Chi phí nào vẫn phát sinh dù chọn tự làm hay mua ngoài thì không ảnh hưởng đến lựa chọn, nên phải loại ra.
- Chi phí tránh được: sẽ mất đi nếu thôi tự làm (nguyên vật liệu, nhân công trực tiếp, chi phí sản xuất chung biến đổi, một phần chi phí cố định có thể cắt).
- Chi phí không tránh được: vẫn còn dù mua ngoài (khấu hao nhà xưởng, lương quản lý chung được phân bổ…).
Ví Dụ Đơn Giản: Tự Làm Hay Mua Hộp Bánh?
(Ví dụ minh họa, số liệu giả định.) Xưởng bánh A mỗi tháng dùng 10.000 hộp. Giá thành tự làm 1 hộp như sau:
| Khoản mục | Đồng/hộp | Mua ngoài có tránh được không? |
|---|---|---|
| Nguyên vật liệu (giấy, keo, mực) | 3.000 | Có |
| Nhân công trực tiếp | 1.500 | Có |
| Sản xuất chung biến đổi (điện, hao mòn dao cắt) | 500 | Có |
| Sản xuất chung cố định phân bổ (khấu hao máy, thuê xưởng – 20 triệu/tháng) | 2.000 | Không |
| Tổng giá thành | 7.000 |
Nhà cung cấp chào giá 6.000 đồng/hộp. Nhìn nhanh: 6.000 < 7.000, mua ngoài có vẻ rẻ hơn 1.000 đồng/hộp.
Nhưng 20 triệu chi phí cố định vẫn phải trả dù có mua ngoài. Chi phí thực sự tránh được khi mua ngoài chỉ là: 3.000 + 1.500 + 500 = 5.000 đồng/hộp.
- Tự làm: 5.000 × 10.000 = 50 triệu chi phí phù hợp
- Mua ngoài: 6.000 × 10.000 = 60 triệu
👉 Kết luận: tự làm lợi hơn 10 triệu/tháng. Nếu chỉ nhìn giá thành 7.000 đồng, xưởng sẽ chọn sai.
3 Lưu Ý Khi Ra Quyết Định Tự Làm Hay Mua Ngoài
- Tách chi phí cố định: xem phần nào thật sự cắt được (ví dụ thôi thuê máy, giảm một tổ trưởng), phần nào vẫn còn.
- Tính cơ hội sử dụng năng lực: nếu mua ngoài mà xưởng trống có thể cho thuê hoặc làm sản phẩm khác sinh lời, khoản lợi đó phải tính vào (gọi là chi phí cơ hội).
- Đừng quên yếu tố phi tài chính: chất lượng, thời gian giao hàng, độ tin cậy của nhà cung cấp, rủi ro lộ công thức, bí quyết.
Câu Hỏi Thường Gặp
Vì sao không dùng giá thành đầy đủ để so sánh với giá mua?
Vì giá thành đầy đủ có chứa chi phí cố định phân bổ – phần này vẫn phát sinh dù doanh nghiệp mua ngoài. Đưa nó vào sẽ làm phương án tự làm trông đắt hơn thực tế.
Khi nào mua ngoài thường có lợi?
Khi giá mua thấp hơn chi phí tránh được, hoặc khi năng lực sản xuất giải phóng ra có thể dùng cho việc khác sinh lời cao hơn, hoặc nhà cung cấp có công nghệ, chất lượng tốt hơn.
Doanh nghiệp dịch vụ có áp dụng được không?
Có. Ví dụ tự làm kế toán nội bộ hay thuê dịch vụ kế toán, tự chạy quảng cáo hay thuê agency – cách phân tích chi phí phù hợp hoàn toàn giống nhau.
Kết Luận
Quyết định make or buy không phải là so giá thành với giá mua, mà là so chi phí tránh được với giá mua ngoài, cộng thêm chi phí cơ hội và các yếu tố chất lượng. Nắm vững nguyên tắc này, bạn sẽ tránh được những quyết định “nhìn thì rẻ, làm thì lỗ”.
Bài chuyên sâu tiếp theo sẽ đi vào công thức, điểm hòa giữa tự làm và mua ngoài cùng ví dụ doanh nghiệp sản xuất chi tiết hơn. Nếu bạn chưa đọc bài trước trong chuỗi, hãy xem Chi Phí Mục Tiêu (Target Costing) Là Gì? và các bài khác trong chuyên mục Kế toán quản trị.