Ở bài cơ bản, chúng ta đã biết nguyên tắc: chỉ so sánh chi phí tránh được với giá mua ngoài. Bài này đi sâu hơn vào phân tích make or buy trong doanh nghiệp sản xuất: công thức chi phí phù hợp đầy đủ, cách đưa chi phí cơ hội vào tính toán, xác định điểm hòa sản lượng giữa tự làm và mua ngoài, và những yếu tố phi tài chính mà Ban Giám đốc cần cân nhắc. Tất cả được minh họa bằng một ví dụ giả định, số liệu tròn để bạn dễ lần theo từng bước tính.
📋 Mục Lục Bài Viết
Công Thức Phân Tích Make or Buy
Chi phí phù hợp khi TỰ LÀM =
- Chi phí biến đổi tự làm (NVL + nhân công trực tiếp + SXC biến đổi) × Sản lượng
- + Chi phí cố định tránh được (chỉ phát sinh nếu tự làm)
- + Chi phí cơ hội của năng lực sản xuất (lợi ích bị bỏ lỡ nếu dùng nhà xưởng, máy móc để tự làm)
Chi phí phù hợp khi MUA NGOÀI =
- (Giá mua + chi phí vận chuyển, kiểm nhận, lưu kho tăng thêm) × Sản lượng
Quy tắc: chọn phương án có tổng chi phí phù hợp thấp hơn. Chi phí cố định không tránh được (khấu hao nhà xưởng chung, lương Ban Giám đốc…) bị loại khỏi phân tích.
Điểm hòa sản lượng (khi giá mua/đv cao hơn biến phí tự làm/đv):
Q* = (Định phí tránh được + Chi phí cơ hội) ÷ (Giá mua/đv − Biến phí tự làm/đv)
Sản lượng thấp hơn Q* → mua ngoài lợi hơn; cao hơn Q* → tự làm lợi hơn.
Ví Dụ Chi Tiết: Tự Sản Xuất Hay Mua Motor Quạt?
(Ví dụ minh họa, số liệu giả định.) Công ty B sản xuất quạt điện, mỗi năm cần 20.000 motor. Giá thành tự làm 1 motor:
| Khoản mục | Đồng/motor |
|---|---|
| Nguyên vật liệu trực tiếp | 150.000 |
| Nhân công trực tiếp | 60.000 |
| SXC biến đổi | 30.000 |
| SXC cố định phân bổ (tổng 1,6 tỷ/năm) | 80.000 |
| Giá thành đầy đủ | 320.000 |
Thông tin thêm:
- Trong 1,6 tỷ định phí, có 400 triệu (lương tổ trưởng chuyền motor, thuê máy quấn dây) sẽ cắt được nếu mua ngoài; 1,2 tỷ còn lại là khấu hao, quản lý chung – không tránh được.
- Nhà cung cấp chào 250.000đ/motor, vận chuyển + kiểm nhận thêm 10.000đ/motor.
- Nếu mua ngoài, khu xưởng motor có thể cho thuê hoặc chuyển sang lắp ráp dòng quạt mới, mang lại lãi 600 triệu/năm.
Bước 1 – So sánh chưa tính chi phí cơ hội
- Tự làm: 240.000 × 20.000 + 400 triệu = 4,8 tỷ + 0,4 tỷ = 5,2 tỷ
- Mua ngoài: 260.000 × 20.000 = 5,2 tỷ
Hai phương án ngang nhau – đúng tại điểm hòa Q* = 400 triệu ÷ (260.000 − 240.000) = 20.000 motor.
Bước 2 – Đưa chi phí cơ hội vào
- Tự làm: 5,2 tỷ + 0,6 tỷ = 5,8 tỷ
- Mua ngoài: 5,2 tỷ
👉 Mua ngoài tiết kiệm 600 triệu/năm. Điểm hòa mới: Q* = (400 + 600) triệu ÷ 20.000 = 50.000 motor. Chỉ khi nhu cầu vượt 50.000 motor/năm, tự làm mới có lợi hơn.
Sai lầm thường gặp: so giá thành 320.000đ với giá mua 260.000đ và kết luận “mua ngoài rẻ hơn 1,2 tỷ”. Kết luận đúng hướng nhưng sai số tiền gấp đôi, vì 1,2 tỷ định phí không tránh được vẫn còn nguyên.
Yếu Tố Phi Tài Chính Và Quy Trình 5 Bước Áp Dụng
Con số chỉ là một nửa câu chuyện. Trước khi chốt, cần đánh giá:
- Chất lượng & tiêu chuẩn kỹ thuật: motor mua ngoài có đạt độ bền, độ ồn như tự làm?
- Độ tin cậy nguồn cung: rủi ro giao trễ, phụ thuộc một nhà cung cấp, biến động giá, tỷ giá.
- Năng lực cốt lõi & bí quyết: bộ phận tạo khác biệt cạnh tranh thường nên giữ lại tự làm.
- Nhân sự: xử lý lao động dôi dư, chi phí trợ cấp thôi việc (nếu có phải đưa vào phân tích).
- Tính bền vững của các giả định: giá chào thấp năm đầu có thể tăng khi doanh nghiệp đã đóng cửa chuyền tự làm.
Quy trình 5 bước gợi ý:
- Xác định nhu cầu sản lượng và giai đoạn phân tích (1 năm, 3 năm).
- Tách giá thành thành biến phí, định phí tránh được, định phí không tránh được.
- Thu thập giá mua đầy đủ (giá + vận chuyển + kiểm nhận + lưu kho).
- Ước tính chi phí cơ hội của năng lực được giải phóng.
- So sánh tổng chi phí phù hợp, tính điểm hòa, rồi kết hợp đánh giá phi tài chính để ra quyết định.
Câu Hỏi Thường Gặp
Nếu doanh nghiệp đang dư công suất thì sao?
Khi dư công suất và không có cách sử dụng khác, chi phí cơ hội bằng 0. Lúc đó chỉ cần so biến phí + định phí tránh được với giá mua ngoài – thường tự làm sẽ có lợi.
Có cần tính khấu hao máy móc hiện có không?
Khấu hao máy đã mua là chi phí chìm, không tránh được nên không đưa vào. Chỉ tính nếu mua ngoài giúp bán được máy (giá bán thu về là lợi ích phù hợp) hoặc tự làm buộc phải đầu tư máy mới.
Phân tích make or buy khác gì Target Costing?
Target Costing đặt ra mức chi phí tối đa từ giá thị trường; make or buy là một công cụ để đạt mức đó – chọn nguồn cung (tự làm hay mua) có chi phí phù hợp thấp nhất cho từng bộ phận.
Kết Luận
Phân tích make or buy đúng cách đòi hỏi tách bạch chi phí tránh được và không tránh được, đưa chi phí cơ hội vào, tính điểm hòa sản lượng và cân nhắc các yếu tố phi tài chính. Ví dụ motor quạt cho thấy cùng một dữ liệu, cách tính sai có thể lệch kết quả hàng trăm triệu đồng.
Nếu bạn mới bắt đầu, hãy đọc lại bài nền tảng Make or Buy Là Gì? Quyết Định Tự Làm Hay Mua Ngoài Dễ Hiểu, và theo dõi toàn bộ chuỗi “Kế Toán Quản Trị Từ A đến Z” tại chuyên mục Kế toán quản trị.