Giám đốc bán hàng cho công ty của vợ mình với giá rẻ hơn thị trường 20%. Công ty mẹ cho công ty con vay không lãi. Những giao dịch này có thể hoàn toàn hợp pháp, nhưng nếu nhà đầu tư không được biết, họ sẽ đánh giá sai kết quả kinh doanh thật. IAS 24 là gì? Đó là chuẩn mực yêu cầu doanh nghiệp minh bạch về các bên liên quan và giao dịch với họ. Bài viết này giúp người mới nắm nhanh: ai là bên liên quan, cần thuyết minh gì và những lỗi hay gặp.
📋 Mục Lục Bài Viết
IAS 24 Là Gì? Vì Sao Cần Thuyết Minh Bên Liên Quan
IAS 24 – Related Party Disclosures (Thông tin về các bên liên quan) là chuẩn mực chỉ về thuyết minh. Nó không thay đổi cách ghi nhận hay đo lường giao dịch, mà yêu cầu doanh nghiệp công bố đủ thông tin để người đọc biết lợi nhuận và tình hình tài chính có thể đã bị ảnh hưởng bởi các mối quan hệ đặc biệt.
Lý do đơn giản: giữa các bên liên quan, giao dịch có thể không diễn ra theo giá thị trường. Thậm chí không cần giao dịch, chỉ riêng mối quan hệ cũng có thể ảnh hưởng quyết định kinh doanh, ví dụ công ty con được công ty mẹ chỉ đạo không bán hàng cho đối thủ của tập đoàn.
Tương đương tại Việt Nam là VAS 26 – Thông tin về các bên liên quan.
Ai Là Bên Liên Quan? Nhận Diện Nhanh
Có hai nhóm chính:
1. Cá nhân (và thành viên mật thiết trong gia đình họ)
- Người kiểm soát hoặc đồng kiểm soát doanh nghiệp
- Người có ảnh hưởng đáng kể đối với doanh nghiệp
- Nhân sự quản lý chủ chốt của doanh nghiệp hoặc công ty mẹ (thành viên HĐQT, Tổng giám đốc, Giám đốc tài chính…)
Thành viên mật thiết trong gia đình gồm vợ/chồng, con cái, con của vợ/chồng và người phụ thuộc.
2. Doanh nghiệp khác
- Công ty mẹ, công ty con, công ty con cùng tập đoàn
- Công ty liên kết, liên doanh (xem thêm IAS 28)
- Quỹ phúc lợi sau khi nghỉ việc của nhân viên
- Doanh nghiệp do một cá nhân thuộc nhóm 1 kiểm soát
- Doanh nghiệp cung cấp dịch vụ nhân sự quản lý chủ chốt cho đơn vị báo cáo
Những trường hợp KHÔNG tự động là bên liên quan
- Hai công ty chỉ có chung một thành viên HĐQT
- Ngân hàng cho vay, công đoàn, đơn vị cung cấp điện nước, cơ quan nhà nước chỉ vì giao dịch thông thường
- Một khách hàng lớn, nhà cung cấp lớn chỉ vì doanh doanh số giao dịch nhiều
Cần Thuyết Minh Những Gì? Ví Dụ Minh Họa
- Quan hệ công ty mẹ – công ty con: luôn phải công bố tên công ty mẹ và bên kiểm soát cuối cùng, kể cả khi không có giao dịch nào.
- Thù lao nhân sự quản lý chủ chốt: tổng số và chia theo 5 loại: phúc lợi ngắn hạn, phúc lợi sau nghỉ việc, phúc lợi dài hạn khác, trợ cấp thôi việc, thanh toán bằng cổ phiếu.
- Giao dịch với bên liên quan: bản chất mối quan hệ, giá trị giao dịch, số dư còn lại, điều khoản (có đảm bảo không, thanh toán bằng gì), các khoản bảo lãnh, dự phòng nợ khó đòi liên quan.
Ví dụ
Năm 2025, Công ty X (giám đốc là ông A) bán hàng cho Công ty Z do vợ ông A sở hữu 100%. Doanh thu bán cho Z là 2 tỷ đồng, số dư phải thu cuối năm 600 triệu đồng, không có tài sản đảm bảo. Z là bên liên quan của X. X phải thuyết minh:
| Bên liên quan | Mối quan hệ | Giao dịch 2025 | Số dư 31/12/2025 |
|---|---|---|---|
| Công ty Z | Do vợ Giám đốc kiểm soát | Bán hàng: 2.000 triệu | Phải thu: 600 triệu (không đảm bảo) |
Lưu ý: X chỉ được ghi giao dịch theo điều kiện thị trường nếu chứng minh được điều đó, không được viết cho có.
Câu Hỏi Thường Gặp
IAS 24 có yêu cầu điều chỉnh giá giao dịch về giá thị trường không?
Không. IAS 24 chỉ yêu cầu thuyết minh. Việc điều chỉnh giá (nếu có) thuộc các chuẩn mực khác hoặc quy định thuế về giao dịch liên kết.
Doanh nghiệp nhà nước giao dịch với doanh nghiệp nhà nước khác có phải thuyết minh đầy đủ không?
IAS 24 có miễn trừ một phần cho các đơn vị liên quan đến Chính phủ, nhưng vẫn phải công bố tên cơ quan nhà nước và các giao dịch trọng yếu.
Bên liên quan theo IAS 24 có giống giao dịch liên kết trong thuế không?
Không hoàn toàn. Quy định thuế về giao dịch liên kết có tiêu chí riêng (như tỷ lệ sở hữu, bảo lãnh vốn vay), nên cần xem xét song song cả hai.
Kết Luận
IAS 24 là chuẩn mực về minh bạch: xác định đúng bên liên quan, công bố mối quan hệ công ty mẹ dù không có giao dịch, trình bày thù lao ban lãnh đạo theo 5 nhóm và thuyết minh đầy đủ giao dịch, số dư. Làm tốt phần này giúp báo cáo tài chính đáng tin hơn trong mắt nhà đầu tư và kiểm toán.
Đọc bài đăng cùng ngày: IAS 10 Là Gì? Sự Kiện Sau Ngày Kết Thúc Kỳ Báo Cáo. Bài liên quan trước trong chuỗi: IAS 37 – Dự phòng, nợ tiềm tàng và IFRS 10 – Báo cáo tài chính hợp nhất. Xem toàn bộ chuỗi tại chuyên mục Kế toán quốc tế.