Trong chuỗi bài về Chuẩn Mực Kế Toán Việt Nam (VAS), sau khi tìm hiểu VAS 25 về báo cáo tài chính hợp nhất, hôm nay chúng ta đến với VAS 26 – Thông tin về các bên liên quan. Đây là chuẩn mực yêu cầu doanh nghiệp phải minh bạch hóa các giao dịch với các bên có quan hệ đặc biệt — một trong những lĩnh vực thường bị bỏ qua nhưng lại rất quan trọng trong kiểm toán và quản trị doanh nghiệp.
📋 Mục Lục Bài Viết
Bên Liên Quan Là Gì? Định Nghĩa Theo VAS 26
Theo VAS 26, bên liên quan là cá nhân hoặc tổ chức có khả năng kiểm soát hoặc ảnh hưởng đáng kể đến doanh nghiệp lập báo cáo, hoặc ngược lại. Các bên liên quan điển hình bao gồm:
- Công ty mẹ, công ty con, công ty liên kết và các thực thể trong cùng tập đoàn
- Các cá nhân chủ chốt trong ban quản lý: Giám đốc, thành viên Hội đồng quản trị, Kế toán trưởng
- Thành viên gia đình của những người quản lý chủ chốt (vợ/chồng, con cái, anh chị em ruột)
- Các tổ chức mà ban quản lý có quyền kiểm soát hoặc ảnh hưởng đáng kể
Điểm mấu chốt là mối quan hệ phải có thực và có khả năng tạo ra các giao dịch với điều kiện không theo giá thị trường thông thường.
Các Giao Dịch Nào Phải Công Bố?
VAS 26 yêu cầu công bố tất cả các giao dịch vật chất giữa doanh nghiệp và bên liên quan, bao gồm:
- Mua, bán hàng hóa, dịch vụ (dù theo giá thị trường hay giá ưu đãi)
- Cho vay, đi vay, bảo lãnh tín dụng
- Chuyển nhượng tài sản, quyền sở hữu trí tuệ, bất động sản
- Cung cấp hoặc nhận các dịch vụ quản lý
- Thuê/cho thuê tài sản
- Thù lao, lương thưởng trả cho ban quản lý chủ chốt
Các Thông Tin Bắt Buộc Trình Bày
Với mỗi loại giao dịch, doanh nghiệp phải trình bày:
- Bản chất của mối quan hệ giữa các bên
- Giá trị giao dịch trong kỳ
- Số dư còn lại cuối kỳ (khoản phải thu, phải trả)
- Chính sách định giá áp dụng (có theo giá thị trường không?)
- Bất kỳ rủi ro nào liên quan đến các số dư chưa thanh toán
Ví Dụ Thực Tế Về Công Bố Thông Tin Bên Liên Quan
Để hiểu rõ hơn, hãy xét tình huống: Công ty ABC là công ty con của Tập đoàn XYZ. Trong năm 2025, ABC thực hiện các giao dịch sau với công ty mẹ:
- Mua nguyên liệu từ XYZ: 5 tỷ đồng (giá thấp hơn thị trường 10%)
- Vay ngắn hạn từ XYZ: 2 tỷ đồng, lãi suất 0%
- Trả thù lao cho Giám đốc điều hành (do XYZ bổ nhiệm): 500 triệu đồng
Trong thuyết minh báo cáo tài chính, ABC phải công bố đầy đủ cả 3 giao dịch trên, kèm theo giải thích về chính sách định giá và lý do áp dụng mức giá không theo thị trường. Đây là yêu cầu bắt buộc, không phụ thuộc vào việc giao dịch có lợi hay bất lợi cho ABC.
Các Trường Hợp Miễn Trừ Công Bố
VAS 26 cũng quy định một số trường hợp không bắt buộc công bố chi tiết:
- Các giao dịch với Nhà nước (cơ quan nhà nước kiểm soát doanh nghiệp): doanh nghiệp nhà nước chỉ cần công bố tổng hợp, không cần chi tiết từng giao dịch
- Các giao dịch không có tính vật chất (giá trị nhỏ, không ảnh hưởng đến quyết định của người dùng báo cáo)
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng kiểm toán viên sẽ đặc biệt chú ý đến phần thuyết minh về bên liên quan, vì đây là khu vực dễ xảy ra gian lận hoặc che giấu thông tin. Việc bỏ sót công bố bên liên quan là một trong những lỗi phổ biến nhất bị phát hiện trong kiểm toán.
Câu Hỏi Thường Gặp Về VAS 26
Nếu giao dịch với bên liên quan theo đúng giá thị trường thì có cần công bố không?
Có, vẫn phải công bố. VAS 26 yêu cầu công bố tất cả giao dịch vật chất với bên liên quan bất kể điều kiện giá cả. Tuy nhiên, doanh nghiệp có thể ghi chú thêm rằng giao dịch được thực hiện theo điều kiện thị trường thông thường.
Lương của Giám đốc có phải công bố không?
Có, thù lao của ban quản lý chủ chốt phải được công bố theo nhóm (không cần nêu tên cá nhân). VAS 26 yêu cầu phân loại thù lao thành: lương cơ bản, lợi ích ngắn hạn khác, lợi ích sau thôi việc, và các khoản thù lao dài hạn khác.
Công ty tư nhân nhỏ có phải áp dụng VAS 26 không?
Tất cả doanh nghiệp lập báo cáo tài chính theo chuẩn mực VAS đều phải áp dụng VAS 26. Tuy nhiên, với doanh nghiệp vừa và nhỏ, Thông tư 133/2016/TT-BTC có một số điều chỉnh đơn giản hóa.
Kết Luận – VAS 26 và Tầm Quan Trọng Của Minh Bạch
VAS 26 – Thông tin về các bên liên quan không chỉ là yêu cầu kỹ thuật kế toán mà còn là công cụ bảo vệ nhà đầu tư và cổ đông thiểu số. Việc công bố đầy đủ các giao dịch với bên liên quan giúp người đọc báo cáo tài chính đánh giá đúng thực chất hoạt động của doanh nghiệp và phát hiện các xung đột lợi ích tiềm ẩn.
Trong bài tiếp theo của chuỗi VAS, chúng ta sẽ tìm hiểu VAS 27 – Báo cáo tài chính giữa niên độ — chuẩn mực quy định cách lập và trình bày báo cáo tài chính cho các kỳ ngắn hơn một năm. Đây là chuẩn mực đặc biệt quan trọng với các công ty niêm yết phải công bố báo cáo quý.