Giao dịch với công ty mẹ, công ty anh em hay giám đốc của chính mình có thể không theo giá thị trường – và người đọc báo cáo tài chính cần được biết điều đó. Bài viết này so sánh VAS 26 và IAS 24 – hai chuẩn mực quy định việc trình bày thông tin về các bên liên quan. Đây là bài tiếp theo trong chuỗi So Sánh VAS và IFRS, sau bài về VAS 23 và IAS 10. Nếu bạn chưa nắm khái niệm cơ bản, hãy đọc trước bài IAS 24 là gì? Thông tin về các bên liên quan dễ hiểu cho người mới.
📋 Mục Lục Bài Viết
Giới Thiệu Nhanh VAS 26 Và IAS 24
- VAS 26 – Thông tin về các bên liên quan: ban hành theo Quyết định 234/2003/QĐ-BTC, xây dựng dựa trên IAS 24 bản cũ (trước sửa đổi 2009). Mục tiêu: trình bày trên BCTC các mối quan hệ và giao dịch với bên liên quan.
- IAS 24 – Related Party Disclosures: bản sửa đổi năm 2009 (hiệu lực 2011) và được bổ sung năm 2013 về đơn vị cung cấp dịch vụ quản lý chủ chốt.
Cả hai chuẩn mực không thay đổi cách ghi nhận hay đo lường giao dịch – chúng chỉ yêu cầu thuyết minh để người đọc hiểu lợi nhuận và tình hình tài chính có thể bị ảnh hưởng bởi quan hệ liên quan.
Điểm Giống Nhau
- Cùng mục tiêu: giúp người đọc nhận biết giao dịch có thể không diễn ra theo điều kiện thị trường thông thường.
- Cùng nguyên tắc “bản chất hơn hình thức” khi xác định bên liên quan.
- Đều yêu cầu thuyết minh mối quan hệ kiểm soát (công ty mẹ – con) kể cả khi không có giao dịch.
- Đều yêu cầu nêu bản chất mối quan hệ, loại giao dịch, giá trị giao dịch và số dư còn lại cuối kỳ.
- Đều coi công ty mẹ, công ty con, công ty liên kết, nhân sự quản lý chủ chốt và thành viên mật thiết trong gia đình họ là bên liên quan.
Điểm Khác Nhau Chính Giữa VAS 26 Và IAS 24
| Tiêu chí | VAS 26 | IAS 24 (hiện hành) |
|---|---|---|
| Phạm vi bên liên quan | Liệt kê theo bản cũ; không nêu rõ liên doanh của công ty mẹ, quỹ hưu trí sau nghỉ việc | Mở rộng: liên doanh, quỹ phúc lợi sau nghỉ việc của nhân viên, đơn vị cung cấp dịch vụ nhân sự quản lý chủ chốt |
| Thù lao nhân sự quản lý chủ chốt | Không yêu cầu chia theo 5 nhóm; thực tế thuyết minh theo Thông tư 200 (thu nhập HĐQT, Ban Giám đốc) | Bắt buộc thuyết minh tổng số và chia 5 nhóm: ngắn hạn, sau nghỉ việc, dài hạn khác, trợ cấp thôi việc, thanh toán bằng cổ phiếu |
| Đơn vị liên quan đến Nhà nước | Không có miễn trừ riêng | Được miễn trừ một phần thuyết minh chi tiết với đơn vị cùng do Nhà nước kiểm soát |
| Công ty mẹ cuối cùng | Thuyết minh mối quan hệ kiểm soát | Nêu rõ tên công ty mẹ, bên kiểm soát cuối cùng và công ty mẹ cấp cao kế tiếp có lập BCTC công khai |
| Dự phòng nợ khó đòi với bên liên quan | Không yêu cầu riêng | Thuyết minh dự phòng và chi phí nợ xấu ghi nhận trong kỳ đối với bên liên quan |
Ví dụ số liệu minh họa
Công ty X (giả định) là công ty con của Tập đoàn M, thuộc sở hữu nhà nước 65%. Trong năm 2026:
- X bán hàng cho công ty Y (cùng công ty mẹ M) 5 tỷ đồng, giá thấp hơn thị trường 10%; Y còn nợ 1,2 tỷ, X đã trích dự phòng 200 triệu.
- Thù lao Ban Giám đốc: lương thưởng 3,0 tỷ, quỹ hưu trí bổ sung 0,3 tỷ, cổ phiếu thưởng ESOP 0,5 tỷ.
Theo VAS 26 + Thông tư 200: thuyết minh giao dịch bán hàng 5 tỷ, số dư 1,2 tỷ và tổng thu nhập Ban Giám đốc (thường chỉ nêu lương, thưởng).
Theo IAS 24: ngoài các nội dung trên, X phải nêu thêm dự phòng 200 triệu với Y, và tách thù lao thành 3 dòng: ngắn hạn 3,0 tỷ – sau nghỉ việc 0,3 tỷ – thanh toán bằng cổ phiếu 0,5 tỷ (tổng 3,8 tỷ). Đồng thời X có thể áp dụng miễn trừ với các đơn vị nhà nước khác, chỉ thuyết minh giao dịch trọng yếu.
Ảnh Hưởng Thực Tế Khi Chuyển Đổi Từ VAS Sang IFRS
- Rà soát lại danh sách bên liên quan: bổ sung liên doanh của công ty mẹ, quỹ hưu trí, công ty cung cấp dịch vụ quản lý thuê ngoài.
- Thu thập dữ liệu thù lao chi tiết: bộ phận nhân sự cần tách chi phí theo 5 nhóm của IAS 24 – đây thường là việc tốn công nhất.
- Doanh nghiệp nhà nước: cân nhắc dùng miễn trừ để giảm khối lượng thuyết minh, nhưng vẫn phải nêu giao dịch trọng yếu.
- Lưu ý phân biệt với thuế: khái niệm “giao dịch liên kết” trong quy định về giá chuyển nhượng (Nghị định 132/2020/NĐ-CP) có tiêu chí riêng (VD tỷ lệ sở hữu từ 25%) – không trùng hoàn toàn với VAS 26 hay IAS 24. Kế toán nên lập một danh mục chung nhưng gắn cờ theo từng mục đích.
Câu Hỏi Thường Gặp
VAS 26 có yêu cầu điều chỉnh giá giao dịch với bên liên quan về giá thị trường không?
Không. Cả VAS 26 và IAS 24 chỉ yêu cầu thuyết minh. Việc điều chỉnh giá để tính thuế TNDN là theo quy định giá chuyển nhượng, không phải chuẩn mực kế toán.
Vợ của Giám đốc có phải bên liên quan không?
Có. Thành viên mật thiết trong gia đình của nhân sự quản lý chủ chốt (vợ/chồng, con, cha mẹ…) là bên liên quan theo cả hai chuẩn mực.
Không có giao dịch nào với công ty mẹ thì có phải thuyết minh không?
Có. Mối quan hệ kiểm soát luôn phải thuyết minh, kể cả khi trong kỳ không phát sinh giao dịch.
Kết Luận
Về cơ bản, VAS 26 và IAS 24 có cùng mục tiêu và cấu trúc, nhưng IAS 24 hiện hành rộng hơn về phạm vi bên liên quan, chi tiết hơn về thù lao nhân sự quản lý chủ chốt, và có miễn trừ cho đơn vị liên quan đến Nhà nước. Khi chuyển đổi sang IFRS, phần việc chính là bổ sung dữ liệu, không phải điều chỉnh số liệu.
📌 Đọc tiếp bài cùng ngày: VAS 27 vs IAS 34 – Báo cáo tài chính giữa niên độ: So sánh chi tiết.
⬅️ Bài trước trong chuỗi: VAS 23 vs IAS 10 – Sự kiện sau ngày kết thúc kỳ: So sánh chi tiết.
📚 Xem toàn bộ chuỗi tại chuyên mục Kế toán quốc tế.