Sau khi xây dựng chi phí tiêu chuẩn, câu hỏi tiếp theo là: chi phí thực tế phát sinh có khớp với định mức không? Nếu không, tại sao? Đó chính là lúc phân tích phương sai chi phí tiêu chuẩn phát huy tác dụng. Đây là công cụ kế toán quản trị giúp ban giám đốc nắm rõ nguồn gốc của mọi khoản chi phí vượt/tiết kiệm, từ đó đưa ra quyết định điều chỉnh kịp thời.
📌 Đây là bài #4 trong chuỗi Kế Toán Quản Trị Từ Cơ Bản Đến Nâng Cao. Bài trước: Chi Phí Tiêu Chuẩn Là Gì?
📋 Mục Lục Bài Viết
Phương Sai Là Gì? Cách Đọc Kết Quả
Phương sai (Variance) = Chi phí tiêu chuẩn – Chi phí thực tế
Có 2 loại kết quả:
- Phương sai có lợi (Favourable – F): Chi phí thực tế thấp hơn định mức → tiết kiệm được chi phí, tốt cho lợi nhuận.
- Phương sai bất lợi (Adverse/Unfavourable – A/U): Chi phí thực tế cao hơn định mức → vượt chi phí, ảnh hưởng xấu đến lợi nhuận.
Phương sai không phải lúc nào cũng xấu. Phương sai có lợi cũng cần phân tích – đôi khi tiết kiệm quá mức ở NVL lại làm giảm chất lượng sản phẩm.
Các Loại Phương Sai Chi Phí Tiêu Chuẩn
Phương sai tổng chi phí được tách nhỏ thành từng loại để dễ tìm nguyên nhân:
1. Phương Sai Nguyên Vật Liệu
Phương sai NVL chia thành 2 phần:
📌 Phương sai giá NVL (Material Price Variance – MPV)
MPV = (Giá TC – Giá TT) × Lượng TT mua
Nguyên nhân thường gặp: giá thị trường biến động, đàm phán tốt/kém với nhà cung cấp, mua lô lớn được chiết khấu.
📌 Phương sai lượng NVL (Material Usage Variance – MUV)
MUV = (Lượng TC – Lượng TT) × Giá TC
Nguyên nhân thường gặp: hao hụt trong sản xuất, công nhân tay nghề kém, máy móc trục trặc, NVL kém chất lượng.
2. Phương Sai Nhân Công
📌 Phương sai đơn giá nhân công (Labour Rate Variance – LRV)
LRV = (Đơn giá TC – Đơn giá TT) × Giờ TT
Nguyên nhân: tăng lương đột xuất, dùng thợ bậc cao thay thợ thường, làm thêm giờ phải trả phụ cấp OT.
📌 Phương sai hiệu suất nhân công (Labour Efficiency Variance – LEV)
LEV = (Giờ TC – Giờ TT) × Đơn giá TC
Nguyên nhân: công nhân mới cần thời gian làm quen, máy hỏng phải chờ sửa, tổ chức sản xuất không tốt.
Ví Dụ Thực Tế: Xưởng Sản Xuất Ghế Gỗ
Công ty ABC sản xuất ghế gỗ, tháng 6/2026 sản xuất 500 chiếc ghế. Đây là số liệu tiêu chuẩn và thực tế:
| Khoản mục | Tiêu chuẩn (1 ghế) | Thực tế (500 ghế) |
|---|---|---|
| Gỗ | 4 kg × 60.000đ/kg = 240.000đ | 2.100 kg đã dùng, giá 65.000đ/kg |
| Nhân công | 2 giờ × 40.000đ/giờ = 80.000đ | 1.100 giờ, đơn giá 42.000đ/giờ |
🔢 Tính Phương Sai Gỗ:
Chi phí gỗ tiêu chuẩn cho 500 ghế = 500 × 240.000 = 120.000.000đ
Chi phí gỗ thực tế = 2.100 kg × 65.000đ = 136.500.000đ
→ Phương sai gỗ tổng = 120tr – 136,5tr = -16.500.000đ (BẤT LỢI)
Phân tách:
- MPV (giá): (60.000 – 65.000) × 2.100 = -10.500.000đ (Bất lợi) → Mua gỗ đắt hơn định mức 5.000đ/kg
- MUV (lượng): (500×4 – 2.100) × 60.000 = (2.000 – 2.100) × 60.000 = -6.000.000đ (Bất lợi) → Dùng thừa 100 kg gỗ so với định mức
🔢 Tính Phương Sai Nhân Công:
Nhân công tiêu chuẩn cho 500 ghế = 500 × 80.000 = 40.000.000đ
Nhân công thực tế = 1.100 giờ × 42.000đ = 46.200.000đ
→ Phương sai nhân công tổng = 40tr – 46,2tr = -6.200.000đ (BẤT LỢI)
- LRV (đơn giá): (40.000 – 42.000) × 1.100 = -2.200.000đ (Bất lợi) → Trả lương cao hơn 2.000đ/giờ
- LEV (hiệu suất): (1.000 – 1.100) × 40.000 = -4.000.000đ (Bất lợi) → Mất thêm 100 giờ công so với định mức
Diễn Giải Kết Quả Và Hành Động Tiếp Theo
Từ ví dụ trên, giám đốc sản xuất của ABC cần điều tra ngay 3 vấn đề:
1. Gỗ đắt hơn định mức (MPV bất lợi 10,5 triệu đồng):
→ Hỏi bộ phận mua hàng: giá thị trường có thực sự tăng không? Có thể tìm nhà cung cấp khác rẻ hơn không? Nếu giá thị trường đã tăng ổn định, cần cập nhật lại định mức giá cho quý tới.
2. Gỗ dùng thừa (MUV bất lợi 6 triệu đồng):
→ Hỏi xưởng sản xuất: công nhân có cắt gỗ bị hao hụt không? Máy cưa có vấn đề không? 100 kg thừa tương đương ~25 chiếc ghế – không nhỏ. Cần kiểm tra quy trình cắt và tập huấn lại nếu cần.
3. Mất thêm 100 giờ công (LEV bất lợi 4 triệu đồng):
→ Có thể liên quan đến vấn đề gỗ hao hụt ở trên (phải làm lại, đợi lấy thêm gỗ), hoặc có ca nghỉ, máy dừng. Cần rà soát nhật ký sản xuất.
💡 Nguyên tắc vàng: Không phải mọi phương sai đều cần hành động ngay. Chỉ điều tra khi phương sai vượt ngưỡng cho phép (thường 5-10% so với định mức) hoặc khi có xu hướng lặp lại nhiều tháng liên tiếp.
Câu Hỏi Thường Gặp
Phương sai có lợi có phải lúc nào cũng tốt không?
Không nhất thiết. Ví dụ: tiết kiệm chi phí gỗ vì mua hàng rẻ hơn có thể là tốt. Nhưng nếu tiết kiệm vì dùng gỗ kém chất lượng, sản phẩm bị lỗi hàng loạt thì phương sai có lợi đó lại gây hậu quả xấu hơn.
Phân tích phương sai cần làm bao lâu một lần?
Tháng/lần là phổ biến nhất. Doanh nghiệp sản xuất lớn có thể làm theo tuần hoặc theo lô sản xuất.
Phần mềm kế toán nào hỗ trợ phân tích phương sai?
Các phần mềm ERP như SAP, Oracle, MISA AMIS (có module sản xuất), Fast Accounting đều hỗ trợ. Tuy nhiên, doanh nghiệp nhỏ hoàn toàn có thể lập bảng phân tích phương sai bằng Excel.
Kết Luận
Phân tích phương sai chi phí tiêu chuẩn không chỉ là bài toán kế toán – đây là công cụ quản lý hiệu quả giúp lãnh đạo doanh nghiệp biết chính xác tiền đi đâu, lý do tại sao và cần điều chỉnh gì. Khi áp dụng đúng, nó giúp bạn kiểm soát lợi nhuận theo từng sản phẩm, từng bộ phận một cách chủ động.
Chuỗi bài Kế Toán Quản Trị tiếp theo sẽ đề cập đến Báo Cáo Theo Bộ Phận (Segment Reporting) – công cụ giúp doanh nghiệp biết bộ phận/sản phẩm nào đang sinh lời và bộ phận nào đang “ngốn” chi phí.
👉 Theo dõi chuyên mục Kế Toán Quản Trị để không bỏ lỡ bài tiếp theo!