Ở bài trước trong chuỗi, chúng ta đã điểm qua tổng quan Thông tư 99/2025/TT-BTC – văn bản thay thế Thông tư 200/2014/TT-BTC, áp dụng từ năm tài chính 2026. Bài này đi vào một nội dung rất thực tế mà kế toán viên gặp ngay từ ngày đầu ghi sổ: đơn vị tiền tệ trong kế toán, được quy định tại Điều 4, 5 và 6 của Thông tư. Đây là nền tảng để xác định doanh nghiệp ghi sổ bằng VND hay ngoại tệ, và cách xử lý khi có thay đổi.
📋 Mục Lục Bài Viết
Đơn Vị Tiền Tệ Trong Kế Toán Là Gì? (Điều 4)
Theo Điều 4, nguyên tắc chung là mọi doanh nghiệp dùng Đồng Việt Nam (VND) để ghi sổ kế toán và lập, trình bày Báo cáo tài chính. Đây vẫn là quy định mặc định, không thay đổi so với trước đây.
Điểm đáng chú ý: nếu doanh nghiệp chủ yếu thu, chi bằng một loại ngoại tệ và đáp ứng đủ các điều kiện tại Khoản 2, 3, 4 Điều này, doanh nghiệp được chọn ngoại tệ đó làm đơn vị tiền tệ trong kế toán để ghi sổ – nhưng phải tự chịu trách nhiệm trước pháp luật về lựa chọn này.
Ví dụ: Công ty X chuyên gia công xuất khẩu, hầu hết doanh thu và chi phí nguyên vật liệu đều thu chi bằng USD. Nếu đáp ứng các điều kiện dưới đây, Công ty X có thể chọn USD làm đơn vị tiền tệ ghi sổ thay vì VND.
Khi Nào Doanh Nghiệp Được Chọn Ngoại Tệ Làm Đơn Vị Tiền Tệ
Khoản 2 Điều 4 đưa ra hai căn cứ chính để xác định đơn vị tiền tệ trong kế toán:
Một là đơn vị tiền tệ ảnh hưởng chính đến giá bán hàng hóa, dịch vụ – thường là đồng tiền dùng để niêm yết giá và thanh toán với khách hàng. Hai là đơn vị tiền tệ ảnh hưởng chính đến chi phí nhân công, nguyên vật liệu, chi phí sản xuất kinh doanh khác – thường là đồng tiền dùng để thanh toán cho các chi phí đó.
Nếu căn cứ vào hai yếu tố trên vẫn chưa xác định được, Khoản 3 cho phép xét thêm: đồng tiền dùng để huy động nguồn lực tài chính (phát hành công cụ nợ, công cụ vốn) và đồng tiền thường xuyên thu được từ hoạt động kinh doanh, được dùng để tích trữ.
Khoản 4 lưu ý thêm một nguyên tắc quan trọng: sau khi đã xác định đơn vị tiền tệ trong kế toán, doanh nghiệp không được tự ý thay đổi, trừ khi có sự thay đổi lớn về hoạt động quản lý, kinh doanh làm thay đổi trọng yếu các giao dịch, sự kiện liên quan.
Thay Đổi Đơn Vị Tiền Tệ Trong Kế Toán (Điều 5)
Khi điều kiện tại Khoản 2, 3, 4 Điều 4 không còn thỏa mãn do thay đổi lớn về quản lý, kinh doanh, doanh nghiệp mới được thay đổi đơn vị tiền tệ – và việc này chỉ được thực hiện tại thời điểm bắt đầu niên độ kế toán mới, không được đổi giữa năm.
Về mặt kỹ thuật, tại kỳ kế toán đầu tiên sau khi đổi, doanh nghiệp phải chuyển đổi số dư các khoản mục trên sổ kế toán và Báo cáo tình hình tài chính sang đơn vị tiền tệ mới theo tỷ giá mua bán chuyển khoản trung bình (bình quân giữa tỷ giá mua và tỷ giá bán chuyển khoản) của ngân hàng thương mại nơi doanh nghiệp giao dịch thường xuyên nhất, tại đúng ngày thay đổi.
Với số liệu so sánh (cột kỳ trước) trên Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh và Báo cáo lưu chuyển tiền tệ, áp dụng tỷ giá bình quân của kỳ trước liền kề với kỳ thay đổi. Đồng thời, doanh nghiệp phải thuyết minh rõ lý do và ảnh hưởng của việc thay đổi trên Bản thuyết minh Báo cáo tài chính.
Chuyển Đổi Báo Cáo Tài Chính Sang Đồng Việt Nam (Điều 6)
Đây là nội dung quan trọng nhất với các doanh nghiệp chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ ghi sổ: Báo cáo tài chính mang tính pháp lý để công bố ra công chúng và nộp cho cơ quan có thẩm quyền tại Việt Nam bắt buộc phải trình bày bằng VND. Do đó, dù ghi sổ bằng ngoại tệ, doanh nghiệp vẫn phải chuyển đổi BCTC sang VND trước khi công bố hoặc nộp, trừ khi pháp luật có quy định khác. Nếu BCTC phải kiểm toán độc lập, bản được kiểm toán cũng là bản đã chuyển đổi sang VND.
Nguyên tắc chuyển đổi theo Khoản 3 khá chi tiết, có thể tóm gọn thành các nhóm chỉ tiêu:
– Tài sản và nợ phải trả: quy đổi theo tỷ giá mua bán chuyển khoản trung bình tại thời điểm kết thúc kỳ kế toán.
– Vốn chủ sở hữu (vốn góp, thặng dư vốn, quyền chọn chuyển đổi trái phiếu…): quy đổi theo tỷ giá giao dịch thực tế tại ngày góp vốn.
– Chênh lệch đánh giá lại tài sản: theo tỷ giá thực tế tại ngày đánh giá.
– Lợi nhuận sau thuế chưa phân phối phát sinh trong kỳ: tính toán theo các khoản mục của Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh; phần lợi nhuận còn lại từ các kỳ trước quy đổi theo tỷ giá ghi sổ.
– Các khoản mục thuộc Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh và Báo cáo lưu chuyển tiền tệ: theo tỷ giá thực tế tại thời điểm phát sinh giao dịch (được phép dùng tỷ giá bình quân kỳ kế toán nếu chênh lệch không vượt quá biên độ tỷ giá giao ngay do Ngân hàng Nhà nước quy định).
Khoản chênh lệch tỷ giá phát sinh từ việc chuyển đổi này không đưa vào doanh thu/chi phí tài chính, mà được ghi nhận trên chỉ tiêu Chênh lệch tỷ giá hối đoái thuộc phần vốn chủ sở hữu trên Báo cáo tình hình tài chính. Doanh nghiệp cũng phải thuyết minh rõ những ảnh hưởng phát sinh do việc chuyển đổi này trên Bản thuyết minh Báo cáo tài chính.
Câu Hỏi Thường Gặp
Doanh nghiệp FDI thu chi chủ yếu bằng USD có bắt buộc ghi sổ bằng VND không?
Không bắt buộc. Nếu đáp ứng các điều kiện tại Khoản 2, 3, 4 Điều 4 (đồng tiền ảnh hưởng chính đến giá bán, chi phí, huy động vốn…), doanh nghiệp được chọn USD làm đơn vị tiền tệ ghi sổ. Tuy nhiên khi công bố hoặc nộp BCTC cho cơ quan Việt Nam vẫn phải chuyển đổi sang VND theo Điều 6.
Có thể đổi đơn vị tiền tệ ghi sổ giữa năm tài chính không?
Không. Điều 5 quy định việc thay đổi chỉ được thực hiện tại thời điểm bắt đầu niên độ kế toán mới, và chỉ khi có thay đổi lớn về hoạt động quản lý, kinh doanh khiến các điều kiện ban đầu không còn phù hợp.
Nghĩa vụ kê khai thuế có tính theo đơn vị tiền tệ ghi sổ không?
Không. Thông tư 99/2025/TT-BTC chỉ điều chỉnh việc ghi sổ và lập BCTC. Nghĩa vụ thuế (kê khai, nộp thuế) vẫn thực hiện theo quy định riêng của pháp luật thuế, thường yêu cầu quy đổi ra VND theo tỷ giá do pháp luật thuế quy định.
Kết Luận
Điều 4-6 Thông tư 99/2025/TT-BTC xác lập rõ ràng: VND là đơn vị tiền tệ mặc định, ngoại tệ chỉ được chọn khi đáp ứng đủ điều kiện và không được tùy tiện thay đổi; còn khi công bố BCTC ra bên ngoài, VND vẫn là đồng tiền pháp lý bắt buộc. Kế toán doanh nghiệp có giao dịch ngoại tệ lớn nên rà soát ngay các điều kiện này trước khi năm tài chính 2026 bắt đầu.
Xem lại bài đầu chuỗi: Thông tư 99/2025/TT-BTC – Tổng quan thay thế Thông tư 200. Bài tiếp theo sẽ đi vào tổ chức bộ máy kế toán tại đơn vị trực thuộc và các quy định về kỳ kế toán (Điều 7 trở đi).