VAS 15 vs IFRS 15 là chủ đề nhiều kế toán doanh nghiệp xây dựng quan tâm, vì cùng một hợp đồng thi công nhưng doanh thu ghi nhận theo hai chuẩn mực có thể chênh lệch đáng kể. VAS 15 – Hợp đồng xây dựng quy định riêng cho ngành xây dựng, trong khi IFRS 15 là mô hình doanh thu tổng quát áp dụng cho mọi loại hợp đồng. Bài viết phân tích điểm giống, điểm khác cốt lõi và ví dụ số liệu minh họa để bạn hình dung rõ sự khác biệt khi lập báo cáo song song hai chuẩn mực.
📋 Mục Lục Bài Viết
VAS 15 Và IFRS 15 Là Gì?
VAS 15 ban hành dựa trên chuẩn mực quốc tế cũ IAS 11 – Hợp đồng xây dựng, hướng dẫn cách ghi nhận doanh thu và chi phí của hợp đồng xây dựng dài hạn theo phương pháp phần trăm hoàn thành (percentage of completion).
IFRS 15 – Doanh thu từ hợp đồng với khách hàng ra đời năm 2018, thay thế cả IAS 11 lẫn IAS 18, áp dụng mô hình 5 bước chung cho tất cả hợp đồng bán hàng, cung cấp dịch vụ, kể cả xây dựng. Vì vậy, hợp đồng xây dựng hiện nay được xử lý theo IFRS 15 chứ không còn IAS 11 riêng.
Điểm Giống Nhau Giữa VAS 15 Và IFRS 15
Cả hai chuẩn mực đều cho phép ghi nhận doanh thu xây dựng theo tiến độ thực hiện thay vì chờ bàn giao toàn bộ công trình, và đều yêu cầu ghi nhận ngay khoản lỗ dự kiến của hợp đồng ngay khi phát hiện, thay vì chờ đến khi lỗ thực sự phát sinh. Cách đo lường tiến độ theo phương pháp chi phí đã phát sinh trên tổng chi phí ước tính (cost-to-cost) cũng được cả hai chấp nhận.
Điểm Khác Nhau Chính
Khác biệt lớn nhất nằm ở điều kiện để được ghi nhận doanh thu theo tiến độ:
- VAS 15: gần như mặc định áp dụng phần trăm hoàn thành cho mọi hợp đồng xây dựng dài hạn có thể ước tính đáng tin cậy kết quả.
- IFRS 15: chỉ ghi nhận doanh thu “theo thời gian” (over time) nếu thỏa một trong ba điều kiện kiểm soát – ví dụ khách hàng kiểm soát tài sản khi xây dựng, hoặc bên thi công không có công dụng thay thế cho tài sản và có quyền được thanh toán cho phần đã hoàn thành. Nếu không thỏa, doanh thu chỉ ghi nhận tại một thời điểm (khi bàn giao công trình).
Ví dụ minh họa: Công ty X ký hợp đồng xây dựng nhà xưởng, tổng giá trị 10 tỷ đồng, tổng chi phí ước tính 8 tỷ đồng. Cuối năm, chi phí đã phát sinh 4 tỷ đồng (hoàn thành 50%).
- Theo VAS 15: doanh thu ghi nhận = 10 tỷ x 50% = 5 tỷ đồng, chi phí 4 tỷ đồng, lãi gộp 1 tỷ đồng.
- Theo IFRS 15: nếu hợp đồng thỏa điều kiện ghi nhận theo thời gian, kết quả giống VAS 15 (5 tỷ đồng doanh thu). Nhưng nếu không thỏa điều kiện (VD tài sản có thể bán cho bên khác và công ty X chưa có quyền thanh toán chắc chắn cho phần dở dang), doanh thu năm nay theo IFRS 15 = 0 đồng, dù chi phí đã bỏ ra 4 tỷ đồng – toàn bộ doanh thu dồn vào năm bàn giao.
Ngoài ra, IFRS 15 còn yêu cầu ước tính giá giao dịch biến đổi (thưởng hoàn thành sớm, phạt chậm tiến độ) ngay từ đầu theo giá trị kỳ vọng có ràng buộc (constraint), trong khi VAS 15 chỉ ghi nhận khoản thưởng/phạt khi gần như chắc chắn khách hàng chấp nhận.
Ảnh Hưởng Thực Tế Khi Doanh Nghiệp Xây Dựng Chuyển Đổi Báo Cáo
Doanh nghiệp xây dựng có công ty mẹ hoặc nhà đầu tư nước ngoài thường phải lập thêm báo cáo theo IFRS 15 để hợp nhất. Việc đầu tiên cần làm là rà soát từng hợp đồng lớn xem có thỏa điều kiện ghi nhận “theo thời gian” hay không – đây là bước dễ bị bỏ sót nhất và có thể làm lệch lợi nhuận giữa hai bộ báo cáo hàng tỷ đồng trong cùng một kỳ. Ngoài ra cần tách riêng chi phí để đạt được hợp đồng (chi phí đấu thầu, hoa hồng môi giới) theo hướng dẫn vốn hóa của IFRS 15, vì VAS 15 không có quy định tương ứng.
Câu Hỏi Thường Gặp
Doanh nghiệp xây dựng ở Việt Nam có bắt buộc áp dụng IFRS 15 không?
Hiện tại doanh nghiệp Việt Nam bắt buộc lập báo cáo theo VAS. IFRS chỉ áp dụng tự nguyện hoặc bắt buộc theo lộ trình của Bộ Tài chính, chủ yếu với doanh nghiệp niêm yết quy mô lớn hoặc có vốn đầu tư nước ngoài cần hợp nhất với công ty mẹ.
Vì sao cùng một hợp đồng nhưng doanh thu theo VAS và IFRS có thể chênh lệch lớn?
Vì IFRS 15 đòi hỏi đánh giá điều kiện chuyển giao kiểm soát trước khi cho ghi nhận theo tiến độ, còn VAS 15 áp dụng phần trăm hoàn thành gần như mặc định cho hợp đồng xây dựng dài hạn.
Kết Luận
VAS 15 và IFRS 15 cùng cho phép ghi nhận doanh thu xây dựng theo tiến độ, nhưng IFRS 15 đặt thêm điều kiện kiểm soát chặt chẽ hơn và có thể tạo ra chênh lệch lớn về thời điểm ghi nhận doanh thu. Doanh nghiệp xây dựng cần rà soát kỹ từng hợp đồng trước khi lập báo cáo song song hai chuẩn mực.
Xem thêm bài trước trong chuỗi: VAS 10 vs IAS 21 – Ảnh hưởng thay đổi tỷ giá hối đoái. Đón đọc tiếp bài VAS 19 vs IFRS 17 – Hợp đồng bảo hiểm: So sánh chi tiết đăng cùng ngày. Xem toàn bộ chuỗi so sánh tại chuyên mục Kế toán quốc tế.